تکان مغزی در ورزش (sport-related concussion, SRC) یک اختلال عملکردی موقت مغز است که معمولاً بدون آسیب ساختاری آشکار در تصویربرداری تشخیص داده میشود. هدف مدیریت، محافظت از مغز در فاز حاد، کاهش عوارض طولانیمدت و تضمین بازگشت ایمن و تدریجی به تمرین/مسابقه است.
1. شناسایی سریع و اقدامات اولیه کنار زمین
هر ورزشکاری که مظنون به تکان مغزی شود باید فوراً از بازی/تمرین خارج گردد؛ بازگشت همان روز مجاز نیست.در صورت وجود «علامت قرمز» (کاهش سطح هوشیاری، تهوع/استفراغ مکرر، تشنج، ضعف یکطرفه نورولوژیک، یا بدتر شدن علائم)، بیمار باید فوراً به مرکز درمانی منتقل شود و تصویربرداری عصبی در نظر گرفته شود.
2. ارزیابی بالینی استاندارد — نقش SCAT-6
SCAT-6، ابزار استاندارد ارزیابی تکان مغزی ورزشی برای افراد ≥13 سال است که طراحی شده تا توسط پزشک تکمیل شود. این فرم شامل: شرح حال، مقیاس علائم، معاینه عصبی، ارزیابی شناختی و تعادل است. سریالسازی (تکرار در روزهای بعد) میتواند روند بهبودی را نشان دهد.
۳. استراحت شناختی/فیزیکی و مدیریت علائم
استراحت نسبی کوتاهمدت (معمولاً 24–48 ساعت) به منظور کاهش علائم اولیه، سپس تشویق به بازگشت تدریجی به فعالیتهای روزمره شناختی و ورزشهای سبک تحت نظارت، مشروط بر عدم تشدید علائم. استراحت طولانیمدت کامل (بیش از چند روز) عموماً توصیه نمیشود.
۴. پروتکل بازگشت تدریجی به ورزش (GRTP) — اصول و مراحل
بازگشت تدریجی به ورزش یک فرایند مرحلهای و شرطی است؛ هر مرحله معمولاً حداقل 24 ساعت طول میکشد و در صورت بروز یا بازگشت علائم باید به مرحله قبلی بازگشت.
مراحل عمومی عبارتاند از:
استراحت در فاز حاد و بازگشت به فعالیتهای روزمره سبک،
فعالیت هوازی سبک در محدوده بدون ایجاد علائم،
تمرینات غیربرخوردی و تقویتی سبک مختص رشته ورزشی
تمرینات با افزایش شدت و بدون برخورد،
بازگشت به تمرین کامل تیمی،
بازگشت به مسابقه.
*تصمیم بازگشت نهایی باید برپایه معیارهای بالینی و عملکردی (نه صرفاً زمان) و توسط تیم پزشکی گرفته شود.
۵. نکات مربوط به کودکان و نوجوانان
در کودکان و نوجوانان رویکرد محافظهکارانهتری لازم است. دورههای هر مرحله ممکن است طولانیتر باشند و برخی راهنماها توصیه میکنند تا زمانی که کودک بدون علامت در استراحت نباشد، وارد مراحل برخوردی یا رقابتی نشود و زمانهای محافظهکارانهای را (مثلاً 14–21 روز) قبل از بازگشت به تمرین برخوردی کامل پیشنهاد میکنند.
۶. پیگیری موارد با علائم طولانی
اگر علائم بیش از 4 هفته ادامه یابد (یا در کودکان طولانیتر)، لازم است ارزیابی چندجانبه و ارجاع به متخصصانجام شود تا درمانهای هدفمندآغاز گردد.
۷. پیشگیری و آموزش
آموزش بازیکنان، مربیان و کادر پزشکی دربارهی شناساییِ زودهنگام، خطر بازگشت زودهنگام و اهمیت گزارش علائم، از مولفههای کلیدی کاهش خطر و افزایش ایمنی در ورزش است.
منابع
Patricios J, et al. Consensus statement on concussion in sport: 6th International Conference on Concussion in Sport (Amsterdam, 2022). Br J Sports Med. 2023.
British Journal of Sports Medicine
Echemendia RJ, et al. Sport Concussion Assessment Tool-6 (SCAT-6). Br J Sports Med. 2023 (SCAT-6 tool PDF).
British Journal of Sports Medicine
Canadian Guideline on Concussion in Sport (Parachute). 2024.
parachute.ca
